Ankers op Ameland

Multifunctionele cijfers in Hollum

Inspiratie, Research.

Tijdens een bezoek aan Ameland merkte ik typische huisjes op. De voor- en achtergevel zijn hoger dan het dak ertussen. Dit betekent eerder en vaker lekkage dan wanneer het dak alle gevels overkapt. Op de voorgevels staan jaartallen. Deze cijfers vallen op om meerdere redenen.

Ze zijn veelal slordig en sierlijk tegelijk. Ik houd eigenlijk helemaal niet van kitsch, maar ik vind ze schitterend contrasteren met het keurige, strakke patroon baksteentjes. Enkele cijfers zijn alleen leesbaar, of beter gezegd als nummer te herkennen, in de context van een getal. De ‘zeven’ bijvoorbeeld. Valt daarbij nog om ook, naar links. De ‘acht’ lijkt op de kop te staan, omdat de bovenste cirkel groter oogt dan de onderste. In werkelijkheid zijn ze even groot. Om ze optisch wel even groot te laten lijken, teken je de bovenste ring doorgaans kleiner.

Je vraagt je af waarom de cijfers zo abstract zijn vormgegeven. Het kan de esthetiek van die tijd zijn. Een andere mogelijkheid is onvoldoende vakmanschap op het eiland. Veel boeren konden niet volledig bestaan van het boerenbedrijf, een ambacht kon dat evenmin. Daarom combineerden de smid, schilder en timmerman hun ambacht met het werk thuis op de boerderij.*

Naast dat de getallen het bouwjaar vertegenwoordigen, voorkomen ze dat de woning als een kaartenhuis in elkaar valt. Ze vormen namelijk ook ankers. Ankers zetten balken die het huis dragen vast in de gevel. Een naald (veer) gaat hierbij dwars door de muur en is achter de gevel bevestigd aan de balk. Aan de buitenkant gaat een andere pin door ‘het oog van de naald’ (knoop) die zo de constructie fixeert. Omwille van de vorm van sommige cijfers kan je ze niet allemaal zomaar ringsteken, de knoop wordt dan ter plekke om het cijfer heen gesmeed.

Dit verklaart ook de slashed zero. Tegenwoordig wordt deze soms gebruikt om de nul beter te onderscheiden van de letter ‘o’. Op de gevel is de slash van praktische aard om goed te kunnen ankeren.

Tot slot valt een ongelijke verdeling van de cijfers op de gevel me op. Dit doet me afvragen wat dit voor de ordening van de balken binnen in de woning betekent. Jammer dat ik niet even heb aangebeld.

De huizen blijken van kapiteins van de walvisvaart te zijn geweest. Commandeurswoningen. Gebouwd van de 17e tot in de 19e eeuw. Naast de jaartallen kenmerken horizontale rijen kartelranden de voorgevels. De vorm en het aantal hiervan symboliseren de rang van de zeeman. Hoe meer, hoe hoger de status.

Het gerucht gaat dat bij een restauratie van een voorloper van de commandeurswoning ankers zijn verwisseld. Welk jaartal het ook is, met de nummering 1516, 1561 of zelfs 1615 blijft het pand het oudste (nog bestaande) huis op Ameland: Johan Bakkerstraat 7, Hollum.

Wij schrijven regelmatig over typografie in de openbare ruimte. Deze column is voor het eerst gepubliceerd in Noorderbreedte.

* Bron: Ameland, een sociaal-geografische studie van een waddeneiland, pagina 53.