Sturing door schrift

Gevelbelettering in Veenhuizen

Inspiratie, Research.

Langs een kanaal verschijnen huizen. Op de gevels één tot drie woorden, veelal gevolgd door een ferme punt. De teksten zijn met een brede rand nadrukkelijk ingekaderd. Door de serie net poëzie.

Wanneer ik bij twee kerken de dorpskern nader, realiseer ik dat het gehucht werk heeft gemaakt van een eigen identiteit. Naast de typografie op de gebouwen, vallen de bouwstijl, lantarenpalen en een voormalig bushokje op. Allemaal sterk gedetailleerd en uitgesproken — de letters klungelig, ze verschillen zelfs van pand tot pand. Ik ben in Veenhuizen.

Al snel maakt het gevoel van poëzie plaats voor belerend te worden toegesproken. Het is de combinatie van de sobere vorm van het geheel, de betonnen uitvoering, zwart/witte kleurstelling, het houterige starre schrift, de strenge verwoording van de boodschap — en de positie. Je kijkt tegen de letters op en de letters kijken op je neer. Dit straalt gezag uit. Toch ben ik er niet van onder de indruk. Dit komt omdat de gebouwen hiervoor te ver uit elkaar staan en zijn opgevuld door woningen zonder tekst. Het is toch anders wanneer één fors iemand je overschaduwt dan een complete groep zich over je heen buigt. Maar goed, ik leef in een totaal andere tijd.

Dat was wel anders toen het gebouwd is. Veenhuizen was het afvoerputje van de maatschappij, het huisde verpleegden en gevangen. Zij waren destijds veelal buiten, aan het werk. De opschriften dienden om hen te disciplineren. Tegelijkertijd gaven de teksten duiding aan de functie of ligging van het gebouw of de status van de bewoner. Bijvoorbeeld ‘Bitter en Zoet’ voor de apotheek, ‘Contrôle’ voor de woning van de hospitaal’s huismeester.

Het gerucht gaat dat het idee van de moraliserende teksten afkomstig is van de echtgenote van een aan het dorp verbonden toenmalige directeur of architect. Helaas is documentatie hierover niet terug te vinden. In het Nationaal Archief (Den Haag) vind ik wel bouwtekeningen. Hierop staan ook de titelplaten geïllustreerd. Dit betekent dat het voornemen van de spreuken dus al voor de bouw bekend was.

Hoewel de tekeningen over het algemeen bijzonder gedetailleerd zijn, blijft de typografie hierbij toch achter. Dit komt overeen met de algehele indruk van het dorp: veel verfijnd, behalve de letters. De beschrijvende teksten op de tekeningen, met de hand getekend en variërend van vorm, tonen gelijkenissen met de uiteindelijke gevelbeletteringen. Het lijkt erop dat er in de loop der tijd meerdere mallen zijn geproduceerd. Dit resulteert in verschillende lettertypes, maar ook nuances binnen dezelfde letterfamilies. Deze bevindingen maken het aannemelijk dat de architect, Willem Cornelis Metzelaar, dé ontwerper van de letters is.

Wij schrijven regelmatig over typografie die we in de openbare ruimte spotten. Deze column is voor het eerst gepubliceerd in Noorderbreedte.